Sakarya Kent Konseyi
Sakarya Kent Konseyi · Keşfet

Sakarya'nın İlçeleri

Haritada bir ilçeye dokunun; tanıtımı sağda açılsın, detayları aşağıda görüntülensin.
SAKARYA · İL 54
İLÇE 16
NÜFUS ≈ 1.067.000
KARADENİZ
SAKARYA İLÇE ATLASI — ETKİLEŞİMLİ HARİTA SINIRLAR: OSM KATKICILARI (MIT) · SU: NATURAL EARTH
Sakarya · Sofra

Sakarya Mutfağı

Sakarya mutfağının en bilinen lezzeti Islama Köfte'dir. Bu bölümde, bölgeye özgü başlıca yemek ve tatlılar ile yemeğin etrafında şekillenen zengin gelenekler bir arada tanıtılmaktadır.

Öne Çıkan Lezzetler

Islama KöfteSakarya mutfağının en tanınmış ve şehirle özdeşleşmiş yemeğidir. Baharatlı kıymadan şekillendirilen köfteler ızgarada pişirilir, ardından domates ve biberden yapılan bir sosa batırılır; böylece hem nemli hem yoğun aromalı bir kıvama ulaşır. Serviste köftelerin altına et suyuna veya sosa batırılmış ekmek dilimleri konur — yemeğin 'ıslama' adını almasının kaynağı da budur. Yanında genellikle piyaz, taze domates, biber ve soğan; içecek olarak ayran veya manda yoğurdundan cacık tercih edilir. Özellikle Adapazarı ve Sapanca'da uzun yıllardır esnaf geleneğiyle hazırlanır; ardından kaymaklı Kemalpaşa veya kabak tatlısı ikramı yerleşik bir sofra alışkanlığıdır.
Kaymaklı Kemalpaşa TatlısıHamurdan yapılan ve şerbetle tatlandırılan bir tatlıdır. Sakarya'da üzerine bolca kaymak eklenerek, genellikle Islama Köfte'nin ardından ana yemeğin tamamlayıcısı olarak sunulur. Hamurun şerbeti emmesiyle oluşan yumuşak doku, üzerindeki kaymağın kremamsı yapısıyla dengelenir.
Kabak TatlısıDilimlenmiş balkabağının şekerle fırında pişirilmesiyle hazırlanır; kabak kendi suyuyla yumuşayıp şekeri emer. Servis edilirken üzerine genellikle dövülmüş ceviz, bazen de kaymak eklenir. Hem ev sofralarında hem de Islama Köfte mekanlarında yaygın olarak tercih edilir.
Manda Yoğurdu ve SütlaçSakarya ve çevresinde manda (su sığırı) yetiştiriciliği geleneksel olarak sürdürülür. Manda sütü inek sütüne göre daha yağlı olduğundan, bu sütten yapılan yoğurt ve sütlaç oldukça yoğun ve kremamsı olur. Manda sütlacı genellikle fırınlanarak üzerinde hafif bir kabuk oluşturulmasıyla servis edilir; manda yoğurdu ise hem tek başına hem de yemeklerin yanında tüketilir.
PiyazHaşlanmış kuru fasulyeden yapılan bu salata; ince kıyılmış soğan, maydanoz, domates ve haşlanmış yumurta ile hazırlanır. Zeytinyağı ve sirke ile tatlandırılan piyaz, Islama Köfte'nin yanında neredeyse ayrılmaz bir ikili oluşturur; yemeğin doyurucu yapısını dengeleyen ferahlatıcı bir görev üstlenir.
Sofra KültürüIslama Köfte etrafında şekillenen bu sofra düzeni yalnızca bir yemek değil, bölgeye özgü bir yeme-içme geleneğidir. Ana yemeğin ardından tatlı ikramının gelmesi bu geleneğin önemli bir parçasıdır; şehri ziyaret eden pek çok kişi için bu sıralı sunum, Sakarya mutfağı deneyiminin ayrılmaz bir bölümünü oluşturur.

Yemek Kültürü ve Gelenekler

Sakarya'da yemek yalnızca beslenme amacı taşımaz; doğumdan evliliğe, askerliğe ve bayramlara kadar hayatın her önemli dönemecinde farklı bir gelenek ve ritüelin parçası olarak karşımıza çıkar.

Hamilelik Öncesi ve Hamilelik DönemiÇocuk sahibi olmak isteyen kadınlara köyden köye değişen bitkisel uygulamalar yapılır: Şeyhler (Hendek) köyünde karalahana ve tütün, Mahdumlar (Taraklı) köyünde pırasa, Karaçalı (Kaynarca) köyünde soğan kabuğu, Kemaliye (Pamukova) köyünde kırmızı frenk biberi kullanılır; Sarıgazi (Geyve) köyünde 'pamuklam' denilen sık yapraklı bir çalı, Sancalar (Adapazarı) ve Başoğlu (Kaynarca) köylerinde ise saman buğusuna oturtulma yöntemi uygulanır. Hamilelikte ciğer, kırmızı et ve karabiberden kaçınıldığına; tavşan eti, balık ve kelle yenmemesi gerektiğine inanılır. Buna karşılık çocuğun yanaklarında gamze olması dileğiyle ayva, teninin beyaz olması dileğiyle yoğurt ve sütlaç yenmesi önerilir.
Ad Koyma GeleneğiYerleşik Türkmen geleneğinde çocuğa büyük değer verilir. Bebeğin doğumunun yedinci gününde yemekli bir törenle adı konur; gelinin ve damadın anne-babası ile yakınları davet edilir, sofra toplu kurulur, yemek birlikte yenir, ardından sofra duası yapılır ve bebeğin adı sofradan kalkıldıktan sonra kararlaştırılır.
Diş Buğdayı (Diş Bulguru)Çocuğun ilk dişi çıktığında bir miktar buğday haşlanır; haşlanan buğday ceviz, fındık ve fıstıkla karıştırılır. Bu karışıma 'diş bulguru' adı verilir.
Sünnet GelenekleriSünnet törenleri genellikle mevlit ve yemekli olarak düzenlenir. Davetliler belirlenen yerde toplanır, yemeklerini yerken bir yandan da sünnet çocuğunun gelmesini beklerler.
Askere UğurlamaCelp döneminde köyde askere gidecek gençlerin sayısı belirlenir; asker adayının evine kadınlı-erkekli gruplar hâlinde ziyarete gidilir ve aday son hafta tüm akraba, komşu ve dostlarını ziyaret eder. Gidiş gecesinde 'asker uğurlama gecesi' düzenlenir, misafirlere kuruyemiş ve meyve suyu ikram edilir. Askerlik dönüşünde ise aile un helvası yapıp akraba, komşu ve dostlara dağıtır.
Bayram ZiyaretleriRamazan ve Kurban bayramlarında bayram yemekleri ve tatlılar (kadayıf, ekmek kadayıfı, baklava, sütlaç) hazırlanır. Bayram namazının ardından evde kahvaltı edilir, aile içi bayramlaşmayı akraba ve komşu ziyaretleri izler. Bayramın ilk veya ikinci günü gelin ve damat kız evine bayramlaşmaya gider, ayrılırken akşam yemeğine davet edilir. Kurban Bayramı'nda kesim sonrası böbrek veya ciğerin pişirilip sabah kahvaltısında ailece yenmesi geleneği sürer.
Ramazan Ayı GelenekleriRamazanda iftara kadar süren hazırlıklar yapılır; fırın önünde pide kuyrukları oluşur. İftar sofrası hurma, zeytin ve tuzla açılır; sofradaki kahvaltılıklara 'iftariyelik' denir. İlk sırada genellikle et veya tavuk suyuyla hazırlanan düğün, mercimek veya yoğurtlu pirinç çorbaları yer alır. Hoşaf, baklava, kazandibi, kabak tatlısı, keşkül ve Ramazan'a özgü gül kokulu güllaç iftar sofralarının vazgeçilmezleridir; boza ve salep de dönemin önemli içecekleridir. Ramazan Pidesi ise aya özel çıkarılan, iftara yakın fırın önlerinde kuyruk oluşturan bir gelenektir.
Misafir AğırlamaSakarya halkı misafire 'Tanrı misafiri' olarak büyük değer verir. İldeki Türkmen (Manav), Yörük, Abhaz, Laz, Çerkez, Gürcü, Hemşinli, Boşnak ve Arnavut toplulukların misafirlik gelenekleri özde benzerdir: evdeki en iyi, en güzel ve en yeni şey misafirin önüne çıkarılır; maddi durum ne olursa olsun misafire ayrılmış bir yorgan-döşek ve özel sofra bezi bulunur. Büyük sinilerde keşkek ve hamur işi ikram edilir, imkân varsa hayvan kesilir; misafir sofradan kalkmadan sofradan kalkılmaz.

Coğrafi İşaretli Yemekler

Sakarya'nın coğrafi işaret almış yemek ve ürünleri:

Dartılı KeşkekAdapazarı Islama KöftesiKocaali Hurma KurusuAdapazarı Kabak TatlısıSakarya Ahbaz (Abaza) PeyniriTaraklı Uğut TatlısıPamukova Ceviz EzmesiKazımpaşa KöftesiÜre TatlısıKarapürçek Cennet Hurması PekmeziSakarya Abaza AcıkasıKocaali Çamdağı Kestane Balı

Diğer Yöresel Yemekler

Sakarya mutfağına ait diğer geleneksel yemek ve tatlılar:

Lahanalı Tarhana ÇorbasıSütlü İncir UyuşturmasıPirinçli Kabak TatlısıKaragöz Fasulyeli Dımbıl ÇorbasıCevizli LokumPıt Pıt YemeğiIspanak BoranaIspanaklı PideKara HelvaUn HelvasıKaralahana SarmasıHayır PilavıGıvırma TatlısıCevizli ErişteGözlemeDartılı GulakDartıEtli AyvaYumurtalı Ispanak OturtmaYumurtalı Patates OturtmaÇılbırKöy Tavuklu Cizleme
Sakarya · Kültür

Kültür ve Gelenekler

Sakarya kültür ve gelenekleri; Manavlar, Kafkas ve Balkan göçmenleri ile Karadenizli göçmenlerin kaynaşmasıyla oluşmuş çok renkli bir yapıya sahiptir. Bu zenginlik; yöresel yemekler, el sanatları, düğün adetleri ve halk oyunlarında kendini gösterir.

Geleneksel Yaşam ve El Sanatları

SemercilikAdapazarı'nda yaşayan ustalarca sürdürülen, hayvan sırtına konulan yük palanı (semer) yapımıdır.
SüpürgecilikSüpürge teli (süpürge otu) kullanılarak yapılan el emeği süpürge üretimidir.
SepetçilikSapanca ve merkez köylerde fındık çubuklarından örülen sepet yapımıdır.

Mutfak Kültürü

Sakarya mutfağının öne çıkan lezzetleri arasında şunlar sayılabilir:

Islama KöfteKemik suyuyla ıslatılmış ekmek üzerine servis edilen özel köftedir.
Kabak TatlısıBal kabağından yapılan, tahin ve cevizle sunulan bir tatlıdır.
Çerkez TavuğuKafkas kökenli, cevizli ve tavuk etli yöresel bir lezzettir.

Evlenme ve Aile Gelenekleri

Kız İstemeAile büyüklerinin katılımıyla yapılan, hediyeler götürülen geleneksel bir buluşmadır.
Kına GecesiKadınlar arasında tefler eşliğinde türküler söylenerek yapılan bir eğlencedir.

Göç Tarihi ve Kültürel Yapı

Sakarya, dışarıdan gelen göçlere sekiz kez yerleşim alanı açmış bir ildir: 1864 (Rus-Kafkas Savaşları), 1877-1878 (93 Harbi), 1890-1894, 1912-1914, 1923-1924 (Büyük Mübadele), 1928-1930, 1950-1954 ve 1989 yılları bu göç dalgalarının yaşandığı dönemlerdir. Ayrıca 1950 sonrası kentleşme sürecinde Sakarya, en fazla Karadeniz illerinden göç alan illerden biri olmuştur.

Yöreye farklı yerleşim alanlarından gelen insanlar nedeniyle gelenek ve göreneklerde çeşitlilik gözlenir. Bu çok katmanlı yapı, yörede oynanan halk oyunlarına da yansımıştır.

Halk Oyunları

Sakarya'da oynanan halk oyunları iki ana grupta incelenebilir:

Sakarya Yöresi Halk OyunlarıManavlar tarafından oynanan yerel oyunlardır. Karşılama 9/8'lik, Zeybek 9/4'lük, diğer oyunlar ise 2/4'lük ölçülerdedir.
Göçmen Halk Oyunları ve DanslarıKaradeniz Oyunları (Trabzon-Akçaabat, Artvin ağırlıklı), Kafkas Oyunları ve Dansları (Gürcü, Abhaz, Çerkez), Balkan ve Rumeli Oyunları (Üsküp, Trakya ağırlıklı) ve Doğu Anadolu Oyunları (Erzurum, Sivas ağırlıklı).

Yöre oyunlarında kadın ve erkekler birbirinden ayrı oynar; Konak Getirme ve Geyve-Taraklı Kasabı düz sıralı, Karşılama (A Meleğim) karşı karşıya, Karagözlüm, İnce Hava, Geyve-Taraklı Zeybeği, Geyve-Taraklı Çiftetellisi, Kocakarı Kocaadam ve Genç Osman ise daire hâlinde oynanır. Oyunlarda komut verilmez ve istenilen sayıda kişiyle oynanabilir; bu oyunlar genellikle evlenme geleneği ve düğün kökenlidir.

Yöresel Oyun Örnekleri

Manavlar tarafından oynanan başlıca oyunlar:

Konak GetirmeVar GelMeşeliGenç Osmanİnce HavaGeyve-Taraklı ÇiftetellisiÖptürmemGeyve-Taraklı ZeybeğiKorudere ZeybeğiHerayiGeyve-Taraklı KasabıTaraklı KarşılamasıBilecik KarşılamasıArgat SallamasıAllı YazmaKaragözlümKocakarı KocaadamGelin BindirmeGelin İndirmeKadın Karşılaması (A Meleğim)Domine/DominikNirinamPamukova Zeybeği

Bazı Oyunların Anlamı

Karşılama (A Meleğim)Kadınların kendi aralarında kına gecelerinde oynadığı bir oyundur.
Konak GetirmeDüğüne gelen misafirlerin konaklayacakları eve, oradan da düğün evine gelirken yolda oynadıkları bir oyundur.
Gelin BindirmeGelinin baba evinden ayrılışını anlatan, düğün sırasında bir kez çalınan hüzünlü bir müzik ve seyirlik oyundur.
Gelin İndirmeGelinin damat evine geldiğinde taşıttan inip eve girişine kadar çalınan seyirlik bir oyundur.
ÖptürmemKadınlar arasında eğlenme ve şakalaşma amacıyla oynanan, sözlü ve manili bir oyundur.
İnce HavaErkekler arasında sarhoş taklidinin yapıldığı bir oyun biçimidir.

Geyve-Taraklı Zeybeği

Manavlar arasında oynanan zeybek oyunlarından günümüzde yalnızca Geyve-Taraklı Zeybeği canlı bir halk oyunu olarak varlığını sürdürür. Pamukova Zeybeği ve Korudere Zeybeği ise yörede yaşayan yaşlılar tarafından yalnızca isim olarak hatırlanır. Geyve-Taraklı Zeybeği, tahta kaşıklarla ve belirli bir oyuncu sayısına bağlı kalınmaksızın daire şeklinde oynanır.

Yörenin Osmanlı döneminde ilk yerleşilen alanlardan olması ve uç karakol bölgesi özelliği taşıması, zeybeğin bu bölgede yaşamasında etkili olmuştur. Zeybek, yöre insanına göre Osmanlı akıncılarının savaşını temsil eder: giriş hücum hazırlığını, sıçramalar at üstünde ve yaya çarpışmayı, ok atma ve kılıç çalma hareketlerini, son bölüm ise kazanılan zaferin gururunu ve komutan huzurundaki saygıyı anlatır.

Geyve-Taraklı Zeybeği, Ege Bölgesi zeybeklerinin yumuşatılmış bir biçimi olarak değerlendirilir. Sözleri bakımından sevda ve aşkı işler; uygulama bakımından köyden köye gelin almaya giden atlı, davullu, zurnalı/klarnetli ve silahlı delikanlı alayını içermesi nedeniyle seymen oyununa benzetilir.